Külü
Değil, Mumu Geleceğe Taşımak: Türkiye’de Sanat, Kültür ve Süreklilik Üzerine
Düşünceler
Japonya’da sıkça aktarılan bir söz,
sessiz ama derin bir bilgelik içerir:
“Geleceğe külünü değil, mumun ışığını aktarmalıyız.”
Bu metafor, toplumların kültürel
geçmişleriyle kurmaları gereken ilişkiyi son derece isabetli bir biçimde ifade
eder. Mesele, yalnızca geçmişte var olmuş olanı korumak ya da onu olduğu gibi
dondurmak değildir; asıl sorumluluk, onun ışığını—yani anlamını,
canlılığını ve bugünü aydınlatma gücünü—geleceğe taşıyabilmektir.
Türkiye’de sanat ve kültürden söz
ederken, bu söz verimli bir düşünce çerçevesi sunar. Tarihimiz tek bir
anlatıdan ibaret değildir; uygarlıkların, inançların, sanatsal dillerin ve
yaşam biçimlerinin katmanlı bir birikimidir. Anadolu; Hitit kabartmalarına,
Roma kentlerine, Bizans mozaiklerine, Selçuklu geometrisine, Osmanlı
mimarisine, saray müziğine, halk geleneklerine ve modern sanatsal arayışlara ev
sahipliği yapmıştır. Her katman, yalnızca maddi kalıntılar değil, dünyayı
görme, duyma ve anlama biçimleri de bırakmıştır.
Dolayısıyla temel soru, geçmişimize
saygı duyup duymadığımız değildir—buna kuşku yoktur—onu geleceğe nasıl
taşıdığımızdır.
Koruma
Gereklidir, Ama Yeterli Değildir
Son yıllarda Türkiye, tarihî yapıları
restore etmek, anıtları korumak ve kültürel mirası görünür kılmak için önemli
çabalar göstermiştir. Bu çabalar takdiri hak eder. Fiziksel hafızasını
koruyamayan bir kültür, kimliğinin somut dayanaklarını kaybetme riski taşır.
Ancak koruma tek başına sürekliliği
garanti etmez. Tarihsel bağlamından, toplumsal işlevinden ya da sanatsal
dilinden koparılarak yenilenmiş bir yapı, zamanla yalnızca parlak bir kabuğa
dönüşebilir. Böyle durumlarda geriye kalan şey, bir zamanlar canlı olanın küllerine
daha yakındır; o toplumsal hayatı aydınlatan mum ışığına değil.
Gerçek süreklilik; yorumlamayı,
anlamayı ve aktarmayı gerektirir. Sanat ve kültür yalnızca hayranlık uyandıran
nesneler değil, düşünce, pratik ve duyarlılık sistemleridir.
Anlaşılmadıkları sürece canlı kalamazlar.
Reddediş
ile İdealizasyon Arasında
Türkiye’nin modern tarihinde,
kültürel geçmişe yönelik farklı yaklaşımlar görülmüştür. Kimi dönemlerde,
ilerleme ve modernleşme adına geçmişe mesafeli durulmuştur. Kimi dönemlerde ise
aynı geçmiş büyük bir gurur ve hayranlıkla yeniden sahiplenilmiştir.
Bu iki tutum da, tek başına ele
alındığında, mumun ışığını kaçırma riski taşır.
Geçmişi tümüyle reddetmek, aktarım
zincirini koparır. Onu sorgulamadan yüceltmek ise, yaşayan bir kaynak olmaktan
çıkarıp dokunulmaz bir simgeye dönüştürür. Her iki durumda da geçmiş ya
görmezden gelinir ya da anıtsallaştırılır; fakat bugüne seslenme yetisini
kaybeder.
Bir kültür ancak eleştirel ama
saygılı bir ilişki kurulduğunda canlı kalır.
Sanat:
Yaşayan Bir Dil
Bu mesele özellikle sanat alanında
daha belirgin hâle gelir. Mimarlık, müzik, hat sanatı ve zanaat, bir zamanlar
gündelik hayatla, inanç dünyasıyla ve toplumsal yapıyla iç içe yaşayan
pratiklerdi. Sanatçılar ve ustalar geleneği iyi tanıdıkları için onu
dönüştürebiliyorlardı.
Gelenek yalnızca değişimden
korunması gereken bir şey olarak görüldüğünde kırılganlaşır. Tümüyle terk
edildiğinde ise yok olur. Mumun ışığı ancak onu taşıyan canlı eller
sayesinde varlığını sürdürür.
Örneğin müzikte, tarihsel biçimlere
duyulan saygı; ciddi araştırma, icra pratiği ve çağdaş düşünsel ilişkiyle
desteklenmelidir. Görsel sanatlarda ve mimarlıkta, yüzeylerin yenilenmesi kadar
biçim, oran, sembolizm ve işlevin anlaşılması da önemlidir.
Süreklilik, tekrar etmek değildir.
Süreklilik, zamanlar arası tercüme edebilmektir.
Bilgi
Var, Aktarım Zor
Türkiye’nin arkeoloji, sanat tarihi,
müzikoloji ve kültürel çalışmalar alanlarında güçlü bir akademik birikime sahip
olduğunu vurgulamak gerekir. Değerli araştırmalar yapılmakta, arşivler incelenmekte,
tarihsel bağlantılar titizlikle ortaya konmaktadır.
Sorun bilgi eksikliği değil, bu
bilginin kamusal kültürel hayata aktarımıdır. Müzeler, sergiler, festivaller ve
eğitim anlatıları, çoğu zaman doğası gereği karmaşık olan bu mirası aşırı sadeleştirir.
Böylece toplum, mirasla bitmiş bir ürün olarak karşılaşır; süregelen bir hikâye
olarak değil.
Karmaşıklık fazlasıyla
azaltıldığında, geriye anlayıştan çok hayranlık kalır. Oysa hayranlık tek
başına yaşayan bir geleneği sürdüremez.
Ortak
Bir Sorumluluk
Mumun ışığını geleceğe taşımak,
yalnızca kurumların görevi değildir. Bu, akademisyenlerin, sanatçıların,
eğitimcilerin, karar vericilerin ve toplumun ortak sorumluluğudur. Sabır,
tevazu ve geçmişten öğrenmeye açıklık gerektirir; ama ona hapsolmadan.
Bu yaklaşım değerlere, kimliğe ya da
geleneğe tehdit oluşturmaz. Aksine, onları yalnızca duygusal bağlılıkla değil, anlayışla
temellendirerek güçlendirir.
Kendine güvenen bir kültür
derinlikten korkmaz.
Sorgulamaktan korkmaz.
Süreklilikten korkmaz.
Sonuç:
Mumun Sessiz Gücü
Kül, ateş söndükten sonra kalan
şeydir. Bir zamanlar yanmış olanın izini taşır, ama artık ısıtmaz ve
aydınlatmaz. Mum ise dikkatle taşınmalıdır. İhmal edilirse sönebilir; ama kendi
alevinden hiçbir şey kaybetmeden başkalarını da yakabilir.
Türkiye’nin sanat ve kültür geçmişi
hâlâ büyük bir ışık taşımaktadır. Önümüzdeki görev, bu geçmişin kime ait olduğu
üzerine tartışmak ya da onu başkalarına karşı bir simge olarak kullanmak değil;
onu yeterince iyi anlayarak yeniden konuşturabilmektir.
Bunu başarabildiğimizde yalnızca
tarihi korumuş olmayacağız.
Onun ışığını—sessizce, güvenle ve onurla—geleceğe taşımış olacağız.
